SŁOWNIK CZ. 3 - "NIE SAMYM CHLEBYM CZŁOWIEK ŻYJE"

ZOLYTY I WESELE

borne dny

dni, w które kawaler chodził do panny (przede wszystkim czwartek i niedziela, ewentualnie sobota i wtorek)

drużba

przyjaciel pary młodej (stanu wolnego) towarzyszący im w czasie wesela

drużbinia (drużbina)

przyjaciółka pary młodej (stanu wolnego) towarzysząca im podczas wesela

dziewuchy do pómocy

dziewczyny, które pomagają w obsłudze gości podczas wesela

młodo

niezamężna młoda dziewczyna na weselu

młody

niezamężny młody chłopak na weselu

muskać sie

poprawiać fryzurę, makijaż, ubranie

ohajtać sie

ożenić się, wyjść za mąż

potarzynia (potarzyniou) także ogón

poprawiny po weselu

przepiyrkować

szczebiotać, prawić sobie komplementy

pulteram (polterabend)

zwyczaj tłuczenia szkła na szczęście dla młodej pary w przeddzień ich ślubu

rumbel

zabawa taneczna, która odbywa się w pomieszczeniu

smówiny (zmówiny)

spotkanie przyszłych teściów w sprawie wesela

stóżki duo kopki

wstążki, na które wiązano kopke

taniec do przychodnich (westfaloków)

taniec dla tzw. gości spoza okna albo dla westfaloków (wyjeżdżających do pracy do Westfalii), czyli osób, które przychodzą podglądać bawiących się na weselu

UBIÓR LUDOWY (I NIE ABY JYNO)

banda (bandka)

pięknie zdobiony haftem pas płócienny lub tiulowy, służący do wiązania kopek i fartuchów

bouba

1. wysoka, futrzana czapka noszona przez mężczyzn zimą; 2. czapka

chustka do rynki

chusteczka pełniąca funkcje ozdobne, element stroju

dyrdun

długi spódnik, często określenie zbyt długiego spódnika lub sukienki

fartuch całkowity

fartuszek dla dziewczynek, rodzaj bezrękawnika z falbankami na ramionach, zapinany z tyłu na guziki, chroniący całą sukienkę

gatki pierun trzas

damskie majtki, tzw. nożyce

hulcie

bardzo duże buty w całości z drewna

jupa

1. rodzaj krótkiego ciepłego płaszcza, z kołnierzem typu rewers, przeważnie dwurzędowy, na guziki; 2. kurtka, płaszcz (współcześnie)

kabout

damski kaftan zakładany na sznurówkę

kabout plisiewy (pliszewy)

kabout zimowy, watowany, wykonany z pluszu lub grubego aksamitu, długi co najmniej do połowy uda, rozszerzający sie ku dołowi

kaboutek (kabatek)

damska, biała, ozdobna koszula płócienna zakładana na spódniczek

kapalusz

kapelusz filcowy, nakrycie głowy mężczyzn; w Bukówcu noszono kapelusze czarne z zieloną wstążką

kiszka

płócienny wałek o średnicy 4 – 5 cm wypchany skrawkami materiału, watoliną lub starymi ubraniami, przyszyty na dole całej sznurówki

kopka

biały, elegancki czepek tiulowy noszony przez panny i mężatki

kórole

korale, zawsze w kolorze czerwonym. Mogły być kamienne, drewniane, ceramiczne lub naturalne

krouza

rodzaj ozdobnego, haftowanego kołnierzyka zapinanego z przodu na guzik

mojtka

nieduży, wąski biały fartuszek, obficie haftowany białą nicią, z rodzajem karczka, zdobiony haftowaną falbanką

ósymka

tradycyjne uczesanie włosów z warkoczami upiętymi z tyłu głowy w kształcie cyfry osiem

pantofle

chodaki na drewnianym spodzie z pełnymi palcami

piekielnica

czerwony spódnik wykończony czarnym haftem, noszony bezpośrednio na spódniczek

pieruny

buty na drewnianej podeszwie, ze skórzaną cholewą zakrywającą kostkę. Noszone do pracy, a przez dzieci do szkoły

póńczochy

pończochy sięgające z reguły przed kolana, podtrzymywane podwiązką z okrągłej gumy lub śtrympkiem

spódniki

spódnice, noszono zwykle trzy: czerwóny, bioły i wiyszkni

spódnik bioły

biała halka z reguły z płótna, którą zakładano pod spódnik wiyszkni

spódnik wiyszkni

spódnica, którą zakładano na wierzch wszystkich halek w regionalnym stroju

spódniczek

halka na ramiączkach noszona pod kabotek i piekielnicę

stóżka

wstążka upięta w kokardę z długimi końcówkami, przypinana z tyłu do kóroli

sukiynka

sukienka za kolana noszona przez dziewczynki w wieku 9 – 14 lat

sznurowane buyty (warszaskie)

sznurowane buty damskie na 4-5-centymetrowym obcasie, wysokie do połowy łydki

sznurówka

rodzaj dopasowanej kamizelki noszonej na biały kaboutek, wykonanej z aksamitu i obszytej ozdobnymi, białymi taśmami

westka

niedługa kamizelka męska, przeważnie ze stójką, zapinana na guziki, koniecznie z kieszonką na zegarek

wysokie (dugie) buyty

skórzane, czarne buty typu oficerki z wysoką cholewą, noszone przez mężczyzn

wyzołek z chustki

chustka do rynki związana tak, by u dołu utworzyć rodzaj małej kieszonki na pieniążek

MUZYKA I TÓNY

bandónia (bandóniou)

bandoneon, rodzaj harmonii ręcznej

bez noge

taniec wirowy tańczony w miejscu (bez obracania kołem), w którym pary przestępując z nogi na nogę obracają się raz w prawo, raz w lewo, akcentując zmianę kierunku przytupem

bónk

bąk, spirala basowa, burdonowa, w niej znajduje się stroik basowy (burdonowy) - wykonany z gałązki czarnego bzu

chłopski wiwat

wiwat tańczony tylko przez mężczyzn, którzy trzymają się za ramiona i wykonując charakterystyczne kroki (z hupsaniem), wirują w koło raz w lewo, raz w prawo

dudy

instrument dęty drewniany znany w różnych odmianach na całym świecie. W Wielkopolsce występuje jako instrument ludowy: dudy wielkopolskie

dudziourze

kapela dudziarska. Klasyczna kapela dudziarska była dwuosobowa: dudziarz i skrzypek

dyjmka

rodzaj dmuchawy poruszanej ręką dudziarza, tłoczącej powietrze do miecha

gołómbek

dwuczęściowy taniec figurowy w metrum 2/4, tańczony w parach po kole

groucze

muzycy, członkowie kapeli ludowej czy innej orkiestry grającej na weselu lub zabawie

grzebiń

jako instrument: grzebień owijano celofanem i grano dmuchając z jednej strony grzebienia

hupsać

1. podskakiwać, uginać się i wznosić w tańcu; 2. podrzucać dziecko na kolanach

kawołek

1. jedna melodia grana przez muzykantów do jednego tańca; 2. melodia, piosenka, utwór muzyczny

krzykać

wydawać charakterystyczne okrzyki w tańcu, również po zaśpiewaniu przyśpiewki, pokrzykiwać

lewo

taniec wirowy – polka lub walczyk tańczony w drugim kierunku wirowania, czyli koło obraca się w lewo i pary wirują w lewo

luter

pary ustawione po kole, taniec składający się z trzech części

mazanki

trzystrunowe skrzypce żłobione z jednego kawałka drewna lipowego

mietlorz

taniec rozpoczyna mężczyzna wychodzący na środek z miotłą, rozgania na dwie strony mężczyzn i kobiety, nie pozwalając im się do siebie zbliżyć, kiedy zmienia się grana melodia, mietlorz rzuca miotłę, tancerze łączą się w pary

migać sie

tańczyć ładnie z wdziękiem, polotem, inwencją

pisany

taniec figurowy w metrum 4/4, dwuczęściowy, w którym tancerze trzymając się na krzyż za plecami, zewnętrzną nogą kreślą charakterystyczne trójkąty, czyli piszą

piyrdka (piyrda)

piszczałka zrobiona ze źdźbła zielonego żyta

prawo

taniec wirowy – polka lub walczyk tańczony w pierwszym kierunku wirowania, czyli koło obraca się w prawo i pary wirują w prawo

przebiyrka

piszczałka melodyczna siedmiootworowa wykonana z drewna owocowego, na której dudziarz wygrywał melodię (oburącz)

przewijany

taniec po kole, w metrum ¾, w którym tancerki kolejno tańczą z wszystkimi partnerami

przodek

taniec zaczyna jedna para, po wcześniejszym zamówieniu go u kapeli i odśpiewaniu przez partnera przyśpiewki. Tancerz obraca się prawie w miejscu, a tancerka drobnymi krokami walczyka obiega partnera

sieszyńki (siyszyńki)

instrument nieco podobny z budowy do dud, jednak o wiele prostszy w budowie i grze

skrzypce podwiózane

skrzypce, których szyjka jest przewiązywana o kwintę, tak by można je było dostroić do wysokiego brzmienia dud

szewc

dwuczęściowy taniec figurowy, tańczony parami po obwodzie koła

tanecznik / tanecznica duobry / kiepski

tancerz /tancerka dobry/słaby

tańcować po dudach

tańczyć przy dźwiękach kapeli dudziarskiej

w koło sie kryńć

taniec zabawa ze śpiewem, tancerze wykonują to o czym śpiewają: W koło sie kryńć, gupi nie bóńdź, puóć kawołek dali abo tu stóń”. Taniec z przyśpiewką

walcerek

dość szybki walczyk ludowy charakterystyczny dla Wielkopolski

wiwat

uroczysty taniec - rozpoczyna jedna para, zamawiając go u kapeli. Następnie trzymając się pod ramię, tańczą w środku koła utworzonego przez pozostałych tancerzy, obracającego się raz w jedną raz w drugą stronę

wprowod

uroczysty marsz, który dudziarze grali przede wszystkim gdy prowadzili parę młodą z kościoła do domu

wspak (na wspak, wspaczka)

taniec wirowy – polka lub walczyk, tańczony w trzecim i czwartym kierunku wirowania czyli: koło obraca się w prawo, a pary wirują w lewo bądź: koło obraca się w lewo, a pary wirują w prawo

wyprowod

uroczysty marsz grany na odchodne gościom weselnym, lub też wyprowadzający tzw. poloneza po pierwszym dniu wesela

zamówić kawołek

zapłacić orkiestrze za utwór, który mają zagrać

zolo

okrzyk oznaczający zmianę kierunku kręcenia się koła utworzonego przez tancerzy